กลับหน้าหลักชวนอ่านหนังสือ
   ชวนอ่านหนังสือ > หฤทัยสูตร
กลับหน้าแรก

หฤทัยสูตร
หัวใจของการภาวนาเพื่อความรู้แจ้ง
ประมวล เพ็งจันทร์
คำนิยมโดย พระไพศาล วิสาโล

พิมพ์ครั้งที่ ๑ ๒๕๖๔

คำนิยม

ปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตร เป็นพระสูตรสำคัญของพุทธศาสนานิกายมหายานและวัชรยาน  เป็นที่นับถือกันว่ามีความศักดิ์สิทธิ์มาก อีกทั้งเป็นพระสูตรได้รับการกล่าวถึงและสาธยายมากที่สุดในฝ่ายมหายานเลยก็ว่าได้  ปรมาจารย์และคุรุคนสำคัญของมหายานและวัชรยานทั้งหลายในอดีตล้วนมีชีวิตและวิถีการปฏิบัติที่ผูกพันแนบแน่นกับพระสูตรนี้  นอกจากศึกษาอย่างจริงจัง รวมทั้งเขียนอรรถกถาเพื่ออธิบายความหมายอันลุ่มลึกแล้ว ท่านเหล่านั้นยังอาศัยพระสูตรนี้เป็นแนวทางในการภาวนาเพื่อความรู้แจ้ง โดยที่จำนวนไม่น้อยได้พบจุดเปลี่ยนของชีวิตจนกลายเป็นตำนานในประวัติศาสตร์ก็เพราะพระสูตรนี้

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ เป็นอีกท่านหนึ่งที่ได้รับอิทธิพลอย่างมากจากปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตร   จุดเปลี่ยนในชีวิตของท่านหลายครั้งล้วนเกี่ยวเนื่องกับพระสูตรนี้  จากเดิมที่เพียงได้ยินชื่อพระสูตรนี้ มาสู่การอ่านและศึกษาพระสูตรนี้อย่างจริงจัง ซึ่งมีมากมายหลายสำนวนหรือหลายพระสูตร จนกระทั่งเกิดแรงบันดาลใจในการดำเนินชีวิตตามมรรคาแห่งปรัชญาปารมิตา จนเกิดความเปลี่ยนแปลงอย่างลึกซึ้งในจิตใจ

พระสูตรนี้มีความยาวไม่กี่บรรทัด แต่มีความหมายที่ลึกซึ้งมาก เพราะพูดถึงความจริงขั้นปรมัตถ์ อันไม่อาจเข้าใจได้เลยด้วยความคิดแบบสามัญ  การอธิบายด้วยเหตุผลจึงมักกลายเป็นการตีความที่หลากหลาย และตามมาด้วยการโต้เถียงไม่สิ้นสุด  หนังสือเล่มนี้ถ้าดูแค่ชื่อ ก็ชวนให้เข้าใจไปว่าเป็นการอธิบายความหมายของปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตรในมุมมองของผู้เขียน แม้เพียงเท่านี้ก็มีคุณค่าอย่างมากเพราะหนังสือภาษาไทยที่ให้อรรถาธิบายเกี่ยวกับพระสูตรนี้ยังมีอยู่น้อยมาก  แต่อันที่จริงหนังสือเล่มนี้เป็นยิ่งกว่านั้น

หนังสือเล่มนี้จะว่าไปแล้วเป็นเรื่องราวของการเดินทางค้นหาความหมายของปรัชญาปารมิตา (หรือ “ปัญญาบารมี” ในภาษาบาลี) ตั้งแต่วัยหนุ่มจวบจนเข้าสู่วัยชราของอาจารย์ประมวล จนพบว่า “พระแม่ปรัชญาปารมิตา” (อันเป็นปุคคลาธิษฐานของปรัชญาปารมิตา) นั้น สถิตอยู่ในใจของท่านเอง  การค้นพบดังกล่าวไม่ได้เกิดจากการคิดหรือการใช้เหตุผลใคร่ครวญ แต่เกิดจากการปฏิบัติหรือบำเพ็ญภาวนาตามแนวทางแห่งปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตรเป็นสำคัญ

ท่านได้ชี้ให้เห็นว่า ปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตรไม่เพียงแต่แสดงความจริงขั้นปรมัตถ์ให้ประจักษ์เท่านั้น แต่ยังบ่งบอกแนวทางในการภาวนาเพื่อเข้าถึงความจริงดังกล่าว อันนำไปสู่ความรู้แจ้งและอิสรภาพอย่างแท้จริง ดังที่ท่านได้สรุปไว้อย่างกระชับว่า “หัวใจของปรัชญาปารมิตา คือการเจริญสติให้จิตรู้อยู่ซึ่งธรรมารมณ์ อันมีความหมายเป็นศูนย์”

หนังสือเล่มนี้หากเป็นการอธิบายปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตร ก็มิใช่การอธิบายอย่างแห้ง ๆ แต่เป็นการแสดงความหมายอย่างมีชีวิตชีวา ผ่านชีวิตและประสบการณ์ของท่าน  ทำให้เห็นปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตรในภาคปฏิบัติ ซึ่งสามารถน้อมนำมาสู่ชีวิตของจริงของเราได้ทุกคน  

มองในแง่นี้ หนังสือเล่มนี้เป็นเรื่องราวของการเดินทางด้านในของอาจารย์ประมวล  เป็นการเดินทางสู่อิสรภาพอย่างแท้จริง   ใครที่เคยอ่าน “เดินสู่อิสรภาพ” ของผู้เขียนคนเดียวกัน ควรได้อ่านหนังสือเล่มนี้ด้วย  จะว่าไปแล้วเรามิอาจเข้าใจการเดินทางครั้งนั้นของท่านเมื่อ ๑๖ ปีก่อนอย่างถ่องแท้ได้เลย หากไม่ได้อ่านหนังสือเล่มนี้ เพราะการเดินทางครั้งนั้นไม่ใช่การเดินนับพันกิโลเมตรเท่านั้น หากยังมีการเดินทางด้านในควบคู่ไปด้วยโดยตลอด  เป็นการเดินตามมรรคาแห่งปรัชญาปารมิตา ดังที่ท่านได้กล่าวอย่างละเอียดในหนังสือเล่มนี้  การเดินทางครั้งนั้นสำเร็จได้ก็เพราะมีการภาวนาตามมรรคาแห่งปรัชญาปารมิตา เป็นพลังหนุนส่ง กล่าวอีกนัยหนึ่ง “พระแม่ปรัชญาปารมิตา” ช่วยให้ท่านสามารถผ่านความทุกข์ยากลำบากนับครั้งไม่ถ้วนมาได้  นอกจากจะไม่ท้อถอยหรือคับแค้นกราดเกรี้ยวแล้ว กลับเพลิดเพลินเบิกบาน ไม่ว่าในยามหิวโหย เจ็บปวดหรือถูกปฏิเสธผลักไส เป็นเพราะ “พระแม่ปรัชญาปารมิตา” นี้เอง การเดินทางครั้งนั้น ท่านไม่เพียงกลับถึงบ้านเกิด หากยังได้เข้าถึงสภาวธรรมอันใสกระจ่างด้วย

เรื่องราวของอาจารย์ประมวลในหนังสือเล่มนี้ ชี้ให้เห็นเป็นอย่างดีว่า การภาวนาอย่างเข้มข้น ไม่ได้ขึ้นอยู่กับเพศ แม้คฤหัสถ์ก็ทำได้  อีกทั้งไม่จำเป็นต้องปลีกตัวเข้าวัดหรือหลีกเร้นเข้าป่า จึงจะภาวนาได้ แม้การดำเนินชีวิตประจำวัน อยู่ท่ามกลางผู้คน ก็สามารถภาวนา เพราะการภาวนาแท้ที่จริงก็คือ “การรู้แจ้งอารมณ์ ณ ปัจจุบันขณะ โดยไม่ต้องคิด” การภาวนาโดยนัยนี้มิใช่อะไรอื่น หากคือการก้าวย่างบนมรรคาแห่งปรัชญาปารมิตา  ดังที่อาจารย์ประมวลเรียกว่า “การก้าวตามมรรคาที่พระแม่ปรัชญาปามิตา พระพุทธมารดา เป็นผู้นำพาไป”  

ปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตร จึงมิได้มีความหมายในเชิงปรัชญาที่ห่างไกลจากชีวิตจริง ที่เข้าถึงได้ด้วยการครุ่นคิดใคร่ครวญด้วยเหตุผลหรือทฤษฎี แต่มีคุณค่าในเชิงปฏิบัติ  และจะเข้าถึงได้ก็ด้วยการภาวนา คือการรู้แจ้งอารมณ์ที่เป็นปัจจุบันขณะ ไม่ว่ารูป รส กลิ่น เสียง สัมผัสจากภายนอก หรือความคิดและอารมณ์ที่เกิดขึ้นภายใน พูดอีกอย่างหนึ่ง ต่อเมื่อวางความคิด และใช้ใจรับรู้อารมณ์ต่าง ๆ ที่มากระทบ โดยไม่ปรุงแต่งหรือให้ค่าว่าเป็นบวกหรือลบ  จึงจะพบ “พระแม่ปรัชญาปารมิตา” ซึ่งมีอานุภาพปกป้องใจไม่ให้ความทุกข์ครอบงำย่ำยีได้

จุดหมายชีวิตของเราไม่ว่าจะอยู่ไกลแค่ไหน  สิ่งที่ขาดไม่ได้ในระหว่างที่ก้าวเดินสู่จุดหมายดังกล่าว ก็คือการเดินทางด้านใน ปราศจากการเดินทางด้านในแล้ว  แม้จะถึงจุดหมายที่ฝันใฝ่ ก็ยากที่พบกับความสุข ในทางตรงข้าม แม้ยังไปไม่ถึงจุดหมายดังกล่าว แต่หากเดินทางด้านในอยู่เป็นนิจ ก็อาจพบกับความหมายที่แท้ของชีวิต  สำหรับผู้ที่เห็นคุณค่าของการเดินทางด้านในและกำลังก้าวเดินอยู่ในปัจจุบัน หนังสือเล่มนี้เป็นเสมือนมิตรที่ให้ทั้งข้อคิดที่ทรงคุณค่าและแรงบันดาลใจที่ทรงพลังอย่างยิ่ง


พระไพศาล วิสาโล
วันมาฆปุณณมี 
๒๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๔

รวบรวมงานเขียนและบทความของพระไพศาล วิสาโล www.visalo.org  korobiznet เอื้อเฟื้อพื้นที่   
webmaster    ๒๕๕๒ All Rights ไม่ Reserved