หน้ารวมบทความ
   บทความ > ธรรมะ >
เยียวยาใจให้หายซึมเศร้า
กลับหน้าแรก

เยียวยาใจให้หายซึมเศร้า
พระไพศาล วิสาโล
ตีพิมพ์ในวารสาร โพธิยาลัย ฉบับที่ ๕๘ ต.ค.-พ.ย. ๒๕๖๓

คนทุกวันนี้มีความสุขสบายกว่าคนสมัยก่อนมาก สุขสบายกว่ารุ่นพ่อ รุ่นแม่ รุ่นปู่ย่าตายาย หรือสุขสบายกว่าตอนที่เป็นเด็กด้วยซ้ำ คงไม่มีคนยุคไหนจะสุขสบายเท่าคนยุคนี้แล้ว ไม่นับคนในอนาคต แต่ว่าถ้าพูดถึงความทุกข์ใจแล้ว ความทุกข์ใจของคนสมัยนี้ไม่ได้ลดลงเลย เรียกว่ากายสุขแต่ใจทุกข์ และก็อาจจะทุกข์กว่าคนรุ่นพ่อ รุ่นแม่ รุ่นปู่ย่าตายาย ด้วยซ้ำ 

ความทุกข์ใจมาในหลายรูปแบบ เช่น เครียด วิตกกังวล และที่เป็นกันมากเดี๋ยวนี้คือซึมเศร้า โรคซึมเศร้าเดี๋ยวนี้เกิดขึ้นอย่างแพร่หลายมาก โดยเฉพาะในกลุ่มคนที่มีชีวิตสุขสบาย มีฐานะ ในขณะที่คนยากจนจะไม่ค่อยเป็นโรคซึมเศร้า เพราะไม่มีเวลาว่างพอที่จะซึมเศร้า ต้องทำมาหากิน ปากกัดตีนถีบ โรคซึมเศร้ามักจะเกิดกับคนที่มีเวลาว่างเยอะ และเดี๋ยวนี้อาการก็หนักขึ้น การรักษาก็ไม่ค่อยได้ผลเท่าไหร่ เพราะว่ายาที่ให้ไปช่วยไม่ค่อยได้ หลายคนถึงกลับต้องเลือกจบชีวิตของตนเอง  อย่างเมื่ออาทิตย์ที่แล้ว มีดาราชื่อดังฆ่าตัวตายเพราะโรคซึมเศร้า ทั้งๆ ที่เขาสุขสบายดีทุกอย่าง ชื่อเสียงก็มี ไปไหนคนก็ขอถ่ายรูปเซลฟี่ด้วย แต่ว่าเขาทนอยู่กับตัวเองไม่ไหว 

หมอไม่ได้ให้ยาที่เป็นต้นไม้อย่างเดียว แต่ยังให้ผู้ป่วยทำกิจกรรมหลายอย่าง ซึ่งตอนนี้วิธีที่นิยมมากขึ้นเรื่อยๆ คือ การให้คนไข้ไปออกกำลังกายที่สถานบริการสุขภาพหรือที่เรียกว่าฟิตเนส ให้ไปเรียนเต้นรำ เรียนวาดรูป แกะสลัก ปั้นรูป โดยหมอจะระบุว่าในเวลา ๑ เดือน ให้ไปทำกิจกรรม ๓๐ ชั่วโมง หรือ ๔๐ ชั่วโมง แล้วให้มารายงานผล สถานที่รองรับผู้ป่วยเหล่านี้ก็มีเยอะ เพราะสถานที่ที่ฝึกวาดรูป ฝึกเต้นรำ หรือฝึกแกะสลักเหล่านี้ได้รับเงินอุดหนุนจากรัฐบาล คนป่วยจึงไม่ต้องจ่าย รัฐบาลจ่าย 

ประเทศอังกฤษ มีบริการคล้ายๆ ๓๐ บาทรักษาทุกโรค คือถ้าป่วยแล้วไม่ต้องจ่ายค่ายา แต่ว่าที่อังกฤษ นอกจากไม่ต้องจ่ายค่ายาแล้ว การไปทำกิจกรรมอย่างที่ว่าก็ไม่ต้องจ่าย รัฐบาลอุดหนุน  เขาพบว่าเมื่อคนไข้ได้ทำกิจกรรมตามหมอสั่งมีอาการมักดีขึ้น เพราะว่าคนที่เป็นโรคซึมเศร้า ถ้าหากว่าอยู่เฉยๆ นิ่งๆ จะจมดิ่งเข้าไปในความคิด จมดิ่งเข้าไปในอารมณ์ บางทีเหมือนเข้าไปติดถ้ำ ถ้าติดถ้ำอย่างทีมหมูป่าก็อยากจะออกมา แต่ถ้าติดถ้ำอารมณ์ใจไม่อยากจะออกเลย คนที่ติดถ้ำอารมณ์ซึมเศร้า ใจไม่อยากออก อยากจะจมดิ่งไปในความคิด หรือในอารมณ์นั้น จนกระทั่งทุรนทุราย เพราะฉะนั้นจะต้องมีวิธีการชักชวนให้เขาออกไปทำกิจกรรม คนที่เป็นโรคซึมเศร้าถ้ามีญาติพี่น้องชวนไปออกกำลังกายทีละนิดทีละหน่อย เช่น ทีแรกๆ วิ่ง ๑๐ นาที ต่อไปก็เพิ่มเป็น ๒๐ นาที ๓๐ นาที ชวนเขาไปปลูกต้นไม้ หรือว่าชวนไปทำกิจกรรมอื่นๆ เขาจะรู้สึกดีขึ้น 

เดี๋ยวนี้คนไทยโดยเฉพาะคนเมืองไม่ค่อยมีเวลาให้แก่กัน จะหาญาติพี่น้องที่มีเวลาพาผู้ป่วยไปทำโน่นทำนี่ หายาก อังกฤษก็เหมือนกัน เขาก็เลยใช้วิธีสั่งให้ไปทำกิจกรรมที่นั่นที่นี่ ๒๐ ชั่วโมง ๔๐ ชั่วโมง คนเราพอทำกิจกรรมอะไรก็ตาม ถ้าใจเราอยู่กับสิ่งนั้น ใจก็จะค่อย ๆ ถอนออกมาจากความคิด ออกจากอารมณ์ที่ซึมเศร้าได้ เช่น ปลูกต้นไม้ วาดรูป ยิ่งถ้าวาดรูปสีสันสดใส จิตใจจะชื่นบาน ถ้าวาดรูปสีดำๆ จิตใจจะห่อเหี่ยว ถ้ามีคนมาชวนให้วาดรูปพระอาทิตย์ขึ้น วาดรูปต้นไม้ วาดรูปลำธารไหลเย็น หรือวาดน้ำตก จิตใจก็จะค่อยๆ ดีขึ้นๆ จะลืมเรื่องซึมเศร้า หรือลืมนึกถึงเรื่องที่ทำให้เครียดทำให้ทุกข์ วิธีนี้ใช้เงินน้อย และได้ผลมาก ดีกว่าการใช้ยาเยอะ 

วิธีที่เรียกว่า social prescribing นี้เป็นที่นิยมมาก หลายๆ ประเทศก็เอาไปใช้ ก็หวังว่าเมืองไทยจะเอามาใช้บ้าง การชวนให้คนไข้จดจ่อกับสิ่งภายนอก จดจ่ออยู่กับสิ่งที่ทำด้วยมือ ใช้แรงกาย ก็ช่วยได้ เคยมีคนป่วยซึมเศร้ามาบวชพระที่นี่สมัยหลวงพ่อคำเขียนยังอยู่ ท่านไม่ให้ปฏิบัติธรรม เพราะถ้ายิ่งปฏิบัติ นั่งหลับตาหรือว่าอยู่นิ่งๆ เจริญสติ จะยิ่งหลงหลุดเข้าไปในความคิดมากขึ้น หลวงพ่อท่านชวนชมนกชมไม้ นี่อะไร นั่นอะไร ให้ผู้ป่วยเขาบอกว่า นี่ต้นอะไร ใจที่ออกไปรับรู้สิ่งภายนอก จะมีโอกาสหลุดจากอารมณ์ซึมเศร้าได้ ตอนหลังพระรูปนี้ก็หายซึมเศร้า สึกออกไปก็ใช้ชีวิตตามปกติ ทุกวันนี้ก็มีชีวิตอยู่สุขสบายดี แต่ว่าคนที่จะมาทำแบบนี้ให้กับผู้ป่วย เดี๋ยวนี้มีน้อยแล้ว เพราะผู้คนไม่ค่อยมีเวลา แม้กระทั่งดูแลพ่อแม่ของตน จึงต้องใช้บริการของมูลนิธิ หรือสถานบริการอย่างที่ว่า ซึ่งในเมืองไทยยังไม่มี แต่ถ้ามี ก็จะช่วยได้เยอะ 

นอกจากปลูกต้นไม้ รดน้ำต้นไม้แล้ว เลี้ยงสัตว์ก็ดี หลายคนพอได้เลี้ยงสัตว์ เช่น เลี้ยงแมว เลี้ยงหมา มีน้องแมว น้องหมา ไม่นานอาการก็ดีขึ้นเลย เพราะว่าจะมานั่งเศร้าเจ่าจุกไม่ได้ ถึงเวลาก็ต้องให้อาหารแมว ถึงเวลาก็ต้องพาน้องหมาไปอาบน้ำ เวลาเศร้าๆ ก็มีน้องหมามาหา มาชวนเล่น ก็นั่งเศร้าต่อไปไม่ได้ ต้องมีปฏิสัมพันธ์กับหมา คุยกับหมา เล่นกับหมา อาการก็ดีขึ้นเรื่อยๆ ในอเมริกา มหาวิทยาลัยหลายแห่ง เขามีโครงการให้ยืมหมาไปเลี้ยงที่หอพัก เพราะนักศึกษาเป็นโรคซึมเศร้าเยอะ เด็กเรียนเก่งใช้ความคิดมาก แต่อารมณ์ไม่พัฒนา ก็มีโอกาสเป็นโรคซึมเศร้าได้

นักศึกษาในอเมริกาพอเอาหมาไปเลี้ยงก็มีอาการดีขึ้น โดยหมาที่ให้ยืมเป็นหมาที่เจ้าของฝึกมาอย่างดี เช่น ถูกฝึกมาให้รู้จักชวนคนเล่น คนเลยนั่งซึมเศร้าไม่ได้ พออาการดีขึ้นแล้วค่อยคืนหมาให้กับเจ้าของ เจ้าของก็เอาหมาไปช่วยผู้ป่วยคนต่อไป 

ที่จริงไม่ต้องยืมหมาแมวก็ได้ ให้หาหมาซักตัว หาแมวซักตัวมาเลี้ยง มีดาราบางคนติดเหล้าหนักจนอยากฆ่าตัวตาย รักษาเท่าไรๆ ก็ไม่หาย จนมีเพื่อนให้ลูกแมวมา เมื่อได้ลูกแมวมาก็ต้องดูแล ต้องให้นม หนาวก็ต้องหาผ้ามาห่ม เวลากินเหล้าเมามาย กลับบ้านดึกเห็นแมวหิวโซ  ก็รู้ว่าทำอย่างเดิมไม่ได้แล้ว ต้องกลับบ้านเร็วขึ้น จะไปกินเหล้าจนดึกดื่นต่อไปไม่ได้แล้ว  หรือว่าถ้ากินเหล้าเมามาย ลืมแมว ไม่ได้ให้อาหารแมว แมวก็หิวโซ ก็รู้ตัวว่าไม่ได้นะ ฉันต้องมีวินัยมากขึ้น กินเหล้าน้อยลง  ในที่สุดก็มีความสุขกับการเลี้ยงแมว ชีวิตดีขึ้นจนกระทั่งเลิกเหล้าได้ กลับมาเป็นปกติเพราะน้องแมว  หลายคนชีวิตเปลี่ยนแปลงไปเพราะต้องดูแลแมว เป็นห่วงแมว

เพราะฉะนั้นเวลาเรารู้จักใครที่เป็นโรคซึมเศร้า ลองชวนเขาทำกิจกรรมที่ใช้แรง ใช้กำลัง หรือกิจกรรมที่ทำให้จิตใจออกไปอยู่ข้างนอก มีสมาธิอยู่กับสิ่งข้างนอก อย่าเพิ่งคิดถึงเรื่องการทำสมาธิแบบนั่งหลับตา เดี๋ยวนี้เวลาพบว่าใครเป็นโรคซึมเศร้า ผู้คนก็คิดแต่จะชวนเขาเข้าวัดนั่งสมาธิ  อันนี้อาจเกิดโทษได้ เพราะจะทำให้จิตยิ่งจมดิ่งไปในความคิดและอารมณ์ซึมเศร้ามากขึ้น อย่าคิดว่าการทำสมาธิด้วยการนั่งหลับตาจะเป็นคำตอบสำหรับทุกคน  ที่จริงกิจกรรมที่แนะนำข้างบน มันเป็นการฝึกสติอย่างหนึ่ง แต่ว่าฝึกสติโดยไม่รู้ตัว  เป็นการฝึกให้ใจอยู่กับสิ่งที่ทำ ไม่ว่าจะเป็นรดน้ำต้นไม้ ถักโครเชต์ วาดรูป ปั้นภาพแกะสลัก ทำให้จิตมีสติ เมื่อมีสมาธิกับสิ่งที่ทำ จิตใจก็จะดีขึ้นเรื่อยๆ จนหายได้ มีหลายคนที่หายหรือบรรเทาลง เพราะได้ทำกิจกรรมเหล่านี้ แต่ก็ต้องมีคนดูแลหรือชักชวน เพราะถ้าไม่มีคนดูแลชักชวนเขาก็ไม่ทำหรอก เพราะเขาอยากนั่งเศร้าเจ่าจุกมากกว่า


รวบรวมงานเขียนและบทความของพระไพศาล วิสาโล www.visalo.org  korobiznet เอื้อเฟื้อพื้นที่   
webmaster