หน้ารวมบทความ
   บทความ > นิตยสารอิมเมจ > เหตุผลกับความรู้สึก
กลับหน้าแรก
 

นิตยสาร IMAGE เมษายน ๒๕๕๑
เหตุผลกับความรู้สึก

ภาวัน

ระหว่างคนกับลิง คุณคิดว่าใครรู้จักคอยมากกว่ากัน?

นี้เป็นคำถามที่นักวิทยาศาสตร์อยากรู้เหมือนกัน เมื่อหลายเดือนก่อนที่มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดจึงมีการทดลอง โดยอนุญาตให้คนเลือกกินอาหารที่ชอบ เช่น ลูกเกด หรือช็อคโกแลต ส่วนลิงชิมแปนซีมีแต่องุ่นให้กิน ซึ่งเป็นของโปรดอยู่แล้ว เงื่อนไขก็คือ ไม่ว่าคนหรือลิงจะต้องเลือกระหว่าง ก) ถ้าอยากกินทันทีก็ได้กินแค่ ๑ ชิ้น หรือ ข) หากรอ ๒ นาทีจะได้กิน ๓ ชิ้น

หากคุณคิดว่าลิงเลือกข้อ ก)มากกว่า คุณก็เดาผิดแล้ว

การทดลองพบว่าลิงชิมแปนซีมีแนวโน้มที่จะรอคอยรางวัลชิ้นใหญ่มากกว่ามนุษย์ถึง ๔ เท่า พูดอีกอย่างก็คือ มนุษย์ใจร้อนกว่าลิงชิมแปนซี ผู้ทดลองจึงตั้งข้อสังเกตว่า ความรู้จักคอยน่าจะเป็นคุณสมบัติของชิมแปนซีมากกว่าที่จะเป็นของมนุษย์

น่าแปลกก็ตรงที่หากพิจารณาด้วยเหตุผล (ซึ่งมนุษย์น่าจะมีมากกว่าลิง) ข้อ ข)เป็นทางเลือกที่ดีกว่า แต่เหตุใดมนุษย์จึงเลือกข้อแรกในสัดส่วนที่มากกว่าลิง

คำตอบก็คือ บ่อยครั้งคนเรามักจะตัดสินโดยใช้ความรู้สึกหากมีของโปรดมาตั้งอยู่ตรงหน้า แต่ถ้าไม่มีอะไรมายั่วยวนต่อหน้าเราถึงจะใช้เหตุผลเป็นเกณฑ์ในการตัดสิน เคยมีการสแกนสมองของคนที่ร่วมในการทดลองทำนองนี้ พบว่าคนที่เลือกเอาของดีเดี๋ยวนี้เลยจะตัดสินใจโดยใช้สมองส่วนที่เรียกว่าระบบลิมบิค ซึ่งเป็นส่วนที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์ความรู้สึก ส่วนคนที่ยอมคอยเพื่อได้ของที่ดีกว่าหรือมากกว่า จะตัดสินใจโดยใช้สมองส่วนหน้า ซึ่งเกี่ยวข้องกับการคิดหรือใช้เหตุผล

ที่น่าสังเกตก็คือในขณะที่คนเรามีแนวโน้มอยาก “ได้” หรืออยาก “เสพ” ไว ๆ แต่หากเป็นการ “ทำ” คนเรามักจะประวิงเวลาให้นานที่สุด แม้จะต้องลงเอยด้วยการทำงานหนักขึ้นก็ตาม

สมมติว่าคุณต้องเลือกระหว่าง ก) ทำงานที่แสนเบื่อ ๗ ชั่วโมงในวันที่ ๑ สิงหาคม ข)ทำงานอย่างเดียวกัน ๘ ชั่วโมงในวันที่ ๑๕ สิงหาคม คุณจะเลือกข้อใด ? หากตั้งคำถามนี้ในเดือนมิถุนายน คนส่วนใหญ่จะเลือกข้อแรก แต่ถ้าถามในวันที่ ๑ สิงหาคม คนส่วนใหญ่จะเลือกข้อ ข)

ทำไมจึงเลือกข้อ ข) ในเมื่อคุณทำงานเพียง ๗ ชั่วโมงเท่านั้นหากเลือกข้อแรก คำตอบก็คือ สำหรับคนส่วนใหญ่แล้ว ทำงาน ๘ ชั่วโมงใน ๒ อาทิตย์หน้า ยังดีกว่าทำงาน ๗ ชั่วโมงในวันนี้ พูดอีกอย่างหนึ่ง ลำบากวันหน้า ดีกว่าลำบากวันนี้ แม้จะต้องหามเสาวันหน้าก็ยังดีกว่าหามจั่ววันนี้

สำหรับคนส่วนใหญ่ แม้ว่าวันหน้าจะลำบากมากกว่าก็ตาม แต่ตราบใดที่มันยังเป็นอนาคตที่ยังมาไม่ถึง มันก็น่าเลือกมากกว่าลำบากวันนี้ นี้คือเหตุผลที่คนจำนวนไม่น้อยไม่ยอมเลิกเหล้าหรือบุหรี่ทั้ง ๆ ที่รู้ว่ามันเป็นอันตรายต่อร่างกาย แต่ตราบใดที่อันตรายนั้นยังอยู่อีกไกล มันก็น่ากลัวน้อยกว่าความทุกข์จากการเลิกสิ่งเสพติดเสียแต่วันนี้ ระหว่างลงแดงวันนี้ กับเป็นมะเร็งวันหน้า หลายคนยอมเลือกอย่างหลังมากกว่า เพราะไม่อยากทนทุกข์ในวันนี้

ว่ากันว่ามนุษย์เป็นสัตว์ที่มีเหตุผล รู้ทั้งรู้ว่าอะไรดี และอะไรที่ดีกว่า แต่เหตุผลจะถูกอารมณ์บดบังทันทีหากความสุขมาจ่ออยู่ข้างหน้า เราจะเลือกเสพสุขทันที ทั้ง ๆ ที่รู้ว่าหากรอสักหน่อย จะได้เสพสุขมากกว่า ในทางตรงกันข้าม หากมีความลำบากมาประชิดตัว เรายอมที่จะบ่ายเบี่ยงหรือผัดผ่อน ทั้ง ๆ ที่รู้ว่าจะต้องเจอกับความลำบากมากขึ้นในอนาคต

หากเป็นเรื่องที่ยังอยู่อีกไกล คนเรามักใช้เหตุผลพิจารณา (คนส่วนใหญ่จึงตั้งปณิธานว่าจะทำสิ่งดี ๆ ในปีหน้า) แต่ถ้าเป็นเรื่องใกล้ตัว กลับใช้ความรู้สึกตัดสินแทน (พอขึ้นปีใหม่ ก็เปลี่ยนใจไม่ทำแล้ว)

อย่างไรก็ตามมนุษย์ทุกคนมีความสามารถเปลี่ยนแปลงตนเองได้ การรู้ว่าตนเองมีจุดอ่อนตรงไหน ช่วยให้เราไม่พลัดตกอยู่ในอำนาจของมัน อย่างน้อยสติก็สามารถช่วยให้เรารู้เท่าทันอารมณ์ และนำปัญญาหรือเหตุผลมาใช้ในการตัดสินใจได้อย่างถูกกรณี

อารมณ์ความรู้สึกเป็นของดีมีประโยชน์ แต่บางครั้งก็ต้องมีเหตุผลมาช่วยกำกับ จึงจะนำเราไปสู่ชีวิตที่ดีกว่าได้

รวบรวมงานเขียนและบทความของพระไพศาล วิสาโล www.visalo.org  korobiznet เอื้อเฟื้อพื้นที่   
webmaster    ๒๕๕๒ All Rights ไม่ Reserved